Meer over mensenrechtenverdedigers

Meer over mensenrechtenverdedigers

Wie opkomt voor mensenrechten wordt in veel landen bedreigd, gevangengezet, gemarteld of zelfs vermoord. Mensenrechtenverdedigers vinden regeringen tegenover zich, maar ook gewapende groeperingen, zakelijke belangengroepen en religieuze leiders. Het is alarmerend dat de druk op hen de laatste jaren steeds meer toeneemt.

Het probleem

Mensenrechtenverdedigers steken hun nek uit. Ze treden in de openbaarheid om bijvoorbeeld gedwongen huisuitzettingen te voorkomen, de inperking van de vrije meningsuiting tegen te gaan of om discriminerende wetten te laten aanpassen. Daardoor zijn ze een gemakkelijke prooi voor de autoriteiten. In veel landen is de speelruimte voor mensenrechtenverdedigers beperkt. Wetten en overheidsoptreden leggen de vrijheid van meningsuiting van activisten en het maatschappelijk middenveld aan banden.

In 2016 werden in ten minste 22 landen mensen gedood omdat ze op vreedzame wijze opkwamen voor de mensenrechten. In 63 landen waren er lastercampagnes om hen in een kwaad daglicht te stellen. In 68 landen werden mensen opgepakt vanwege hun mensenrechtenwerk. En in 94 landen werden ze bedreigd of aangevallen. Sinds 1998 zijn meer dan 3.500 mensenrechtenverdedigers vermoord.

Cambodia Forced Evictions - Tep Vanny giving an interview, Phnom Penh, Cambodia, 21 March 2011 © Amnesty International

Wie is een mensenrechtenverdediger?

Een mensenrechtenverdediger is iemand die alleen of samen met anderen de mensenrechten en fundamentele vrijheden beschermt en bevordert. Dat kan op lokaal, regionaal, nationaal of internationaal niveau zijn, zonder dat ze gebruikmaken van haat, discriminatie of geweld, of anderen hiertoe aanmoedigen. De mensenrechten werden in 1948 vastgelegd in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en daarna uitgewerkt in tal van verdragen. Nagenoeg alle landen ter wereld hebben beloofd de rechten uit deze verklaring te zullen respecteren.

Een activist springt in de bres als de mensenrechten worden onderdrukt. Het gaat bijvoorbeeld om executie, marteling, willekeurige detentie, vrouwenbesnijdenis, discriminatie, gedwongen huisuitzettingen, toegang tot gezondheidszorg, arbeidszaken, het terugsturen van vluchtelingen of vervuiling van de leefomgeving. Mensenrechtenverdedigers kunnen journalisten zijn, of advocaten, artsen, verpleegkundigen, docenten, vakbondsmensen, klokkenluiders, boeren of slachtoffers van mensenrechtenschendingen of hun familie.

In alle uithoeken van de wereld zijn mensenrechtenverdedigers actief. In landen die verscheurd worden door een intern conflict en in landen waar het stabiel is, in dictaturen en democratieën, in rijke en arme landen.

In Guatemala proberen vrouwen politieagenten te bewegen om te vertrekken.
Ze hadden meer dan twee jaar op vreedzame wijze de toegang tot de El Tambor-goudmijn geblokkeerd.
De vrouwen werden echter met geweld verjaagd om de weg vrij te maken voor mijnbouwmachines.
Foto: James A Rodrgues/Panos Pictures

Wat doet een mensenrechtenverdediger?

Mensenrechtenactivisten doen onderzoek, verzamelen informatie en rapporteren over schendingen van mensenrechten. Op basis hiervan voeren ze actie om die schendingen tegen te gaan of nieuwe te voorkomen. Ze lobbyen om met hun onderzoeksresultaten aandacht te vragen van het publiek, politici, advocaten en rechters voor de schendingen die ze hebben gedocumenteerd. Zo kunnen activisten aandacht vragen voor misstanden en herhaling helpen voorkomen.

Daarnaast helpen ze slachtoffers van mensenrechtenschendingen, door ze bij te staan met psychologische en medische hulp. Ook zorgen ze voor juridische bijstand om een aanklacht in te dienen om daders te berechten. Dat gebeurt bijvoorbeeld door hen te vertegenwoordigen tijdens een rechtszaak. Het is erg belangrijk dat daders van mensenrechtenschendingen zich voor de rechtbank verantwoorden voor hun daden en bestraft worden als zij schuldig zijn. Als een schending straffeloos blijft, is de kans op herhaling groot.

Sommige activisten richten zich op hun regering en sporen die aan haar verplichtingen op mensenrechtengebied na te komen. Mensenrechtenorganisaties spelen een belangrijke rol bij de naleving van verdragen. Ook mensenrechteneducatie speelt een belangrijke rol in het werk van activisten. Als mensen weten welke rechten ze hebben, kunnen ze er beter voor opkomen. Daarom leren mensenrechtenverdedigers anderen over hun rechten en over de middelen om die op te eisen.

Waarom zijn mensenrechtenverdedigers zo belangrijk?

Mensenrechtenverdedigers staan in de frontlinie bij de verdediging van de mensenrechten. Doordat ze ontwikkelingen in hun land van heel nabij meemaken en in hun land over een netwerk beschikken, kunnen zij veranderingen voor elkaar krijgen die voor internationale non-gouvernementele organisaties veel moeilijker te realiseren zijn. Verdedigers van mensenrechten spelen hierdoor een sleutelrol bij het aan de kaak stellen van schendingen en het voorkomen ervan.

De mate waarin verdedigers van mensenrechten onder vuur liggen, zegt veel over de naleving van die rechten in een land. Je kunt het vergelijken met de kanarie die meeging in de kolenmijnen. Ging het kanariepietje van zijn stokje, dan wisten de mijnwerkers dat ze vanwege de dreiging van een gasexplosie de mijn uit moesten. Aan de behandeling van mensenrechtenverdedigers valt ook af te lezen hoe het met de mensenrechten in een land gesteld is. Als de druk op mensenrechtenverdedigers toeneemt, is dit een belangrijke indicatie dat de mensenrechtensituatie in een land verslechtert. De autoriteiten richten als eerste hun pijlen op de activisten. Zij steken immers hun nek uit om de mensenrechten in hun land te verdedigen en zijn daardoor een gemakkelijk doelwit.

Aan welke gevaren zijn mensenrechtenverdedigers blootgesteld?

Doordat ze zich inzetten voor de mensenrechten lopen activisten vaak gevaar en worden zij zelf slachtoffer van schending van hun rechten. Sommigen ontvangen anonieme doodsbedreigingen om hen te dwingen hun werk te staken. Ook worden activisten bedreigd met vervolging, waardoor zij in hun werk ernstig worden belemmerd of ermee op moeten houden. Anderen worden ontvoerd en mishandeld tijdens hun gevangenschap. Agenten maken zich schuldig aan marteling om mensen tot een ‘bekentenis’ te dwingen of als wraak voor het bekendmaken van schendingen. En soms worden activisten vermoord of ‘verdwijnen’ ze.

Activisten worden opgepakt na verzonnen aanklachten en verdwijnen voor lange tijd in de gevangenis, ze worden gedwongen opgenomen in een psychiatrische kliniek of ze krijgen een ‘heropvoeding’ in een arbeidskamp. Een andere manier van tegenwerking zijn pesterijen, zoals het in beslag nemen van reisdocumenten, het aftappen van de telefoon, het royeren van advocaten of hoge boetes voor een kleine overtreding.

Protest tijdens de eerste verjaardag van de moord op Hondurese mensenrechtenverdedigster Berta Cáceres, 1 maart 2017. Foto: Reuters/Jorge Cabrera

 

Berta Cáceres: vermoord

De Hondurese milieuactiviste Berta Cáceres werd op 3 maart 2016 vermoord. Cáceres is leider en medeoprichter van de Consejo Cívico de Organizaciones Populares e Indígenas de Honduras (COPINH), een organisatie ter bescherming van inheemse bevolkingsgroepen. Het is schokkend dat de moord op Cáceres weinig mensen verraste. Ze was al jaren het slachtoffer van intimidatie en bedreigingen, met als doel haar strijd voor de rechten van inheemse gemeenschappen te stoppen. De moord geeft een luguber beeld van de gevaren waarmee mensenrechtenverdedigers in Honduras te maken hebben.

Larysa Schiryakova: pesterijen

Larysa Schiryakova, een kritische journaliste in Wit-Rusland, wordt op allerlei manieren tegengewerkt. Zo zou ze haar hond niet hebben geregistreerd en het zand rond haar huis niet hebben opgeruimd. Ze kreeg al vaak een boete vanwege haar journalistieke werk. De vele boetes bewijzen volgens de autoriteiten dat Schiryakova zich ‘sociaal onverantwoordelijk’ gedraagt. Daarom dreigen ze nu haar zoon af te pakken en in een instelling te plaatsen. Overal ter wereld wordt met dit soort pesterijen geprobeerd om activisten van hun werk te houden.

De Wit-Russische autoriteiten dreigen de zoon van journaliste Laryusa Schiryakova in een kindertehuis te plaatsen als ze niet stopt met haar kritische berichtgeving over het land. Privéfoto

 

Met lastercampagnes worden mensenrechtenverdedigers in een kwaad daglicht gesteld, bijvoorbeeld door ze als terroristen voor te stellen. Ook worden trollen ingezet, mensen die opzettelijk berichten plaatsen op internet om onrust en angst te zaaien binnen een gemeenschap en activisten het werk onmogelijk te maken.

Veiligheidsmaatregelen’ worden ingezet om activisten tegen te werken. Ze mogen bijvoorbeeld hun stad niet verlaten of worden veroordeeld omdat ze een gevaar voor de staat zouden zijn. Organisaties worden onder valse voorwendselen gesloten. En met nieuwe wetten wordt de vrijheid van meningsuiting, van godsdienst of van vereniging aan banden gelegd, terwijl nagenoeg alle landen ter wereld hebben beloofd die rechten te respecteren. Soms worden kantoren of huizen van activisten vernield, of wordt er ingebroken.

Het controleren van de communicatie van mensenrechtenverdedigers is een steeds vaker toegepaste manier om hen tegen te werken. Met deze surveillance worden bijvoorbeeld bronnen van journalisten en contacten van activisten achterhaald.

Vrouwelijke mensenrechtenverdedigers hebben het vaak extra zwaar, omdat hun inzet vaak gezien wordt als een aanval op traditionele opvattingen over de rol van vrouwen in de samenleving. Dit kan leiden tot stigmatisering en uitsluiting door de familie of de gemeenschap. Ook wanneer zij zich richten op bijvoorbeeld reproductieve rechten of huiselijk geweld leidt dit vaak tot zeer felle reacties, dreigementen en geweld.

Tep Vanny vast na vreedzaam protest

De Cambodjaanse Tep Vanny zit sinds augustus 2016 in de gevangenis. Al tien jaar neemt zij het op voor het recht op huisvesting van haar gemeenschap aan het Boeung Kak-meer in de hoofdstad Phnom Penh. Ze mobiliseerde de gemeenschap om de gedwongen huisuitzettingen van duizenden families tegen te gaan. Vanwege de vreedzame protesten werd Vanny in 2012 tot tweeënhalf jaar cel veroordeeld. Nu halen de autoriteiten oude zaken weer boven tafel, blijkbaar met de bedoeling haar het zwijgen op te leggen en anderen te waarschuwen zich gedeisd te houden. Eind februari 2017 werd Vanny opnieuw tot tweeënhalf jaar gevangenisstraf veroordeeld vanwege ‘opzettelijk geweld’.

De Cambodjaanse mensenrechtenverdediger Tep Vanny tijdens een demonstratie. Foto: Thomas Cristofoletti/Ruom

Wie heeft het gemunt op mensenrechtenverdedigers?

Onderdrukkende regeringen die weinig tegenspraak dulden, werken mensenrechtenverdedigers op allerlei manieren tegen. Je ziet het bijvoorbeeld in Rusland, China, Saoedi-Arabië, Turkije, Wit-Rusland of Bangladesh. Maar in Latijns Amerika worden verreweg de meeste activisten bedreigd.

Het zijn met name mensenrechtenverdedigers die zich richten op landrechten en milieu die het zwaar te verduren hebben. Vaak worden zij tot ‘vijanden van vooruitgang’ verklaard vanwege hun verzet tegen projecten waarbij natuurlijke bronnen worden geëxploiteerd. Met lastercampagnes proberen zowel regeringen als bedrijven de reputatie van deze activisten aan te tasten.

Mensenrechtenverdedigers in conflictgebieden worden aangevallen door de verschillende partijen die daarbij betrokken zijn, omdat zij de activisten als potentiële vijanden zien. En dan zijn er ook nog criminele bendes die een gevaar voor activisten vormen, vooral in zwakke staten waar straffeloosheid veel voorkomt.

Wat wil Amnesty?

Vrijheid voor gewetensgevangenen

Amnesty zet zich in voor de onmiddellijke en onvoorwaardelijke vrijlating van alle gewetensgevangenen. Dat zijn mensen die alleen vastzitten om wat ze vinden of wie ze zijn. In alle werelddelen zitten mensenrechtenverdedigers in de gevangenis vanwege hun vreedzame werk voor gerechtigheid. Amnesty International verhoogt met wereldwijde acties en petities de druk op autoriteiten om de verzoeken om vrijlating kracht bij te zetten.

Bescherming voor mensenrechtenverdedigers

In 1998 aanvaardden de Verenigde Naties de Verklaring over Mensenrechtenverdedigers. Volgens deze verklaring hebben activisten recht op bescherming en op vrijheid van vereniging. In de verklaring is ook vastgelegd dat zij het recht hebben om kritiek te uiten op regeringen en voorstellen te doen tot verbeteringen in het beleid. Sinds de Verklaring over Mensenrechtenverdedigers is aangenomen, zijn meer dan 3.500 activisten gedood. Amnesty International zet zich ervoor in dat landen deze verklaring respecteren, zodat verdedigers van mensenrechten in vrijheid hun werk kunnen doen.

Herziening van wetten

In veel landen maken onderdrukkende en discriminerende wetten mensenrechtenverdedigers het werk onmogelijk. Die wetten zijn vaak extreem vaag geformuleerd, waardoor critici gemakkelijk vals beschuldigd kunnen worden en lange gevangenisstraffen opgelegd krijgen. Met actie en lobby blijven we er bij autoriteiten op aandringen die wetten aan te passen.

Eerlijke processen

Als mensenrechtenverdedigers worden aangeklaagd en er wordt getwijfeld aan de onafhankelijkheid van de rechtbank, dan streven we ernaar hun rechtszaken op de voet te volgen. We houden in de gaten of processen eerlijk verlopen. Vaak is dat niet het geval. Zaken worden achter gesloten deuren behandeld, de aangeklaagde mag geen advocaat raadplegen, of bewijsmateriaal wordt niet getoetst. Door aanwezig te zijn bij rechtszaken, dwingt Amnesty rechters tot meer transparantie.

Berechting van daders

Straffeloosheid is een van de grootste oorzaken van het voortbestaan van schendingen van mensenrechten. Wanneer individuele politieagenten of gevangenbewaarders niet worden bestraft wanneer ze over de schreef zijn gegaan, blijven ze ermee doorgaan. Daarom pleit Amnesty bij schendingen van mensenrechten niet alleen voor genoegdoening van slachtoffers, maar ook altijd voor berechting van daders.

Een training voor mensenrechtenactivisten in Oeganda. Foto: AI

Mensenrechteneducatie

Voor een samenleving waarin mensenrechten worden gerespecteerd en beschermd, is het belangrijk dat burgers zich bewust zijn van het belang van mensenrechten. Kennis over mensenrechten is dan ook onontbeerlijk, omdat het mensen leert welke rechten (en plichten) zij hebben en welke verantwoordelijkheden autoriteiten hebben om die rechten en de mensen die ervoor opkomen te beschermen.

Toegang tot informatie

Vrije toegang tot informatie, bijvoorbeeld via kranten, radio en televisie, is essentieel voor een goed functionerende democratie. Mensen zijn dan in staat zich een mening te vormen over de gebeurtenissen die in hun land en daarbuiten plaatsvinden. Daarom voeren we actie in landen waar internet beperkt is of waar de persvrijheid aan banden is gelegd en onafhankelijke berichtgeving bijna niet meer mogelijk is.

Versterken van de capaciteit

Door trainingen te ontwikkelen over het documenteren van schendingen van mensenrechten,  lobbywerk, campagnevoeren en mediabenadering, helpen we mensenrechtenverdedigers hun werk beter en veiliger te doen.

Invoering van de EU-richtlijnen

Amnesty hecht grote waarde aan de naleving van de richtlijnen van de Europese Unie voor de bescherming van mensenrechtenverdedigers en de vrijheid van meningsuiting. Die richtlijnen gaan in de praktische uitwerking veel verder dan mensenrechtenverdragen en bieden ambassades een arsenaal aan mogelijkheden om mensenrechtenverdedigers te steunen. Ze kunnen bedreigingen en aanvallen tegen activisten veroordelen, initiatieven ondernemen en publieke verklaringen doen wanneer mensenrechtenverdedigers onmiddellijk of ernstig gevaar lopen.

Morele steun voor activisten

Voor mensenrechtenverdedigers die vanwege hun werk zijn opgesloten, is morele steun van enorm belang. Te weten dat ze niet zijn vergeten, en dat er zelfs over de hele wereld mensen met ze meeleven en voor ze opkomen, geeft ze kracht.

Ontwikkelingen

Wetten om mensenrechtenverdedigers te onderdrukken

Door critici als criminelen voor te stellen, proberen autoriteiten onderdrukking onzichtbaar te maken. Een voorbeeld. Volgens Amnesty is in Turkije na de couppoging in de zomer van 2016 de vrije meningsuiting verder ingeperkt. Amnesty heeft gedocumenteerd dat in Turkije meer dan 120 journalisten in de cel zitten, maar de Turkse president Erdoğan ontkent dat. Hij zei in maart 2017 tijdens een bijeenkomst met leden van de associatie van uitgevers: ‘We vroegen om de lijst… En het is erg interessant. Er staan allerlei mensen op, van moordenaars tot dieven, van kindermisbruikers tot terroristen. Maar op de lijst staan geen journalisten.’

Protest in de Turkse stad Istanbul tegen de inperking van de persvrijheid. Foto: Ozan Kose

 

Steeds vaker gebeurt het dat wetten die voor een specifiek doel zijn ontwikkeld, zoals het bestrijden en voorkomen van terrorisme, ook gebruikt worden om andersdenkenden te kunnen aanpakken.

We geven enkele voorbeelden.

In China is sinds 2015 de Nationale Veiligheidswet van kracht. Daarin is ‘nationale veiligheid’ zo vaag geformuleerd dat wetshandhavers vrij spel hebben bij het aanpakken van critici. De wet wordt gebruikt om mensenrechtenverdedigers en advocaten te veroordelen vanwege het ‘(aanzetten) tot ondermijning van de staat’.

Ook in de Antiterrorismewet van Saoedi-Arabië zijn de definities vaag. De omschrijving van terrorisme is zelfs zó vaag dat ook al het werk van mensenrechtenverdedigers eronder kan vallen. Zo is ‘verstoring van de openbare orde’ volgens de wet al een terroristische daad.

Advocaat Waleed Abu al-Khair, Saoedi-Arabië. Privéfoto

 

Waleed Abu al-Khair: veroordeeld vanwege terrorisme

De advocaat Waleed Abu al-Khair is de eerste die veroordeeld werd onder de nieuwe Antiterrorismewet. Hij kreeg in juli 2014 een gevangenisstraf van vijftien jaar. Waleed was de advocaat van veel slachtoffers van mensenrechtenschendingen. ‘Ik werd gevangengezet omdat ik de verdediging van de onderdrukten in mijn land op mij nam. Vergeet mij niet. Maar belangrijker nog: vergeet degenen die ik verdedigde niet’, liet Waleed Abu al-Khair weten.

In Rusland voorziet de Internetwet in een lijst van verboden websites die ‘informatie verspreiden die in de Russische Federatie is verboden’. Deze websites worden geblokkeerd. Ook hier is wat wel en wat niet verboden is slechts in vage bewoordingen aangegeven. Officieel wordt deze wet gebruikt om onder andere de verspreiding van kinderporno tegen te gaan, maar in de praktijk worden ook tal van kritische websites gesloten. In Rusland werd in 2012 laster en smaad weer een strafbaar feit. Journalisten, activisten, bloggers en anderen voelen zich geremd in het uiten van hun mening, omdat ze bang zijn om wegens laster aangeklaagd te worden. De zelfcensuur is toegenomen.

In Turkije kunnen critici met verschillende artikelen uit het Wetboek van Strafrecht de mond worden gesnoerd. Ze worden opgepakt vanwege ‘belediging van de president’, ’belediging van de Turkse natie’ of ‘laster en smaad’. Daarnaast kunnen met de in 2015 aangescherpte Internetwet op ieder moment en zonder tussenkomst van de rechter berichten op Twitter, YouTube of Facebook worden verwijderd en websites worden gesloten.

Het recht op vrije meningsuiting en het recht op vereniging en vergadering

De vrijheid van meningsuiting is een pijler van de democratische rechtsstaat. Een levendige uitwisseling van meningen, opvattingen en ideeën – ook als die schokkend, aanstootgevend of verontrustend zijn – hoort daarbij. Voor verdedigers van mensenrechten is het vrije woord enorm belangrijk. Zonder dat kunnen zij niet opkomen voor hun eigen rechten en die van anderen.

In artikel 19 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens is de vrijheid van meningsuiting vastgelegd. Hieronder valt ook het recht op het zoeken, ontvangen en doorgeven van informatie en denkbeelden. Artikel 20 definieert het recht op vreedzame vereniging en vergadering. Dit betekent bijvoorbeeld dat iedereen een vakbond of politieke partij mag oprichten en een vreedzame demonstratie mag organiseren. Beide rechten zijn voor mensenrechtenverdedigers belangrijk, omdat deze hen in staat stellen zich te organiseren bij het verkondigen van hun mening, en wanneer ze in de openbaarheid treden.

Civicus is een internationale alliantie die het maatschappelijk middenveld wil versterken – dat deel van de samenleving waarin burgers zich vrij organiseren, zoals ngo’s, vakbeweging of politieke partijen. De alliantie heeft een interactieve wereldkaart ontwikkeld waarop te zien is in hoeverre het maatschappelijk middenveld open is of juist onderdrukt wordt.

Lastercampagnes

Vaak liggen lastercampagnes ten grondslag aan het onderdrukken van mensenrechtenverdedigers. Door activisten zwart te maken en hen valselijk te beschuldigen van bijvoorbeeld corruptie, spionage, onruststokerij, activiteiten tegen de staat, of terrorisme, wordt in een samenleving een klimaat gecreëerd waarin veel mensen het acceptabel vinden dat mensenrechtenverdedigers worden opgepakt en vervolgd. De Mexicaanse mensenrechtenverdediger Alberto Escorcia vertelt dat hij op een doorsnee dag twee of drie trending topics ziet langskomen die door trollen zijn gemaakt. ‘Het gaat om duizend tot drieduizend tweets per dag. Veel van hen maken deel uit van georganiseerde ‘trollenbendes’ die betaald worden om verhalen te maken die enorm populair worden of om campagnes te beginnen om journalisten in diskrediet te brengen en aan te vallen.’

Doe mee
Voer actie voor mensen in nood
hier niet op duwen