Gids voor beginners

Gids voor beginners

Onze wapenexpert Brian Wood legt uit hoe ongecontroleerde wapenhandel miljoenen levens verwoest en belicht het historisch belang van een internationaal Wapenhandelsverdrag.

Korte historiek

De eerste stappen in de richting van een Wapenhandelsverdrag werden in het begin van de jaren ’90 gezet. Toen kwamen activisten van Amnesty International, andere NGO’s en enkele eminente juristen samen in een klein kantoor in het centrum van Londen. Ze zwoegden dagenlang aan een voorstel van tekst voor een globaal verdrag op wapenhandel. Dat verdrag moest een einde maken aan de dodelijke gevolgen van ongecontroleerde wapenhandel.

In oktober 2003 startten Amnesty International, Oxfam en IANSA de Control Arms campagne voor een “Arms Trade Treaty” in meer dan honderd landen. Gedurende de volgende tweeëneenhalf jaar groeide de steun voor een verdrag van een handvol regeringen tot meer dan 50. Dit resulteert in december 2006 in een resolutie die de VN-secretaris-generaal vraagt een onderzoek in te stellen naar de haalbaarheid, het toepassingsgebied en ontwerpparameters voor een veelomvattend, juridisch bindend instrument.

Op 2 april 2013 stemden tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties 154 staten voor het internationaal Wapenhandelsverdrag. Dit na veel jaren van onderhandeling tussen wereldleiders, lobbywerk door Amnesty International en verschillende VN-conferenties. Het Wapenhandelsverdrag verbiedt de export van wapens naar landen als deze worden gebruikt voor genocide, misdaden tegen de menselijkheid of oorlogsmisdaden. Ook is de export van wapens, munitie of componenten verboden als er een aanzienlijk risico bestaat dat deze gebruikt worden voor ernstige mensenrechtenschendingen.

Hoeveel is de wapenhandel waard?

In 2012 was de internationale wapenhandel naar schatting goed voor ongeveer 100 miljard dollar. Dat is een snelle groei, want enkele jaren daarvoor ging het om ‘maar’ 80 miljard dollar.

En als we de aanverwante sectoren erbij rekenen, bijvoorbeeld het leger en de bouw, is het ongeveer 120 miljard dollar.

Het gaat om een handel in enorm gevaarlijke en dodelijke producten, ontworpen om te doden en te verminken. Het is absoluut noodzakelijk dat die handel streng en zorgvuldig gereguleerd wordt.

Hoeveel mensen sterven elk jaar door wapens?

Elk jaar worden ongeveer een half miljoen mensen gedood met wapens. Zowel op het slagveld als door repressie door de staat en criminele bendes.

Daarnaast sterven miljoenen mensen doordat ze geen toegang hebben tot medische zorgen, proper water of voedsel. Ze zitten gevangen in conflicten die door ongecontroleerde wapenhandel gevoed worden. In de Democratische Republiek Congo bijvoorbeeld zijn naar schatting vijf miljoen mensen gestorven in het gewapend conflict sinds 1998.

Het aantal doden is nog maar het begin. Voor elke dode bestaat een veelvoud aan mensen die gewond, gefolterd, ontvoerd en gegijzeld zijn tijdens gewapende conflicten en gewapend geweld.

Het is duidelijk een enorm probleem en het kan de levens van mensen in alle opzichten verwoesten.

Wie is het grootste slachtoffer van ongecontroleerde wapentransfers?

Vrouwen worden heel erg getroffen, op manieren die vaak onzichtbaar en onbesproken zijn.

In Guinee bijvoorbeeld hoorden we het verhaal van een vrouw die door een soldaat verkracht werd terwijl een andere soldaat een wapen tegen haar hoofd hield. Dit soort geweld gebeurt op grote schaal.

Ook de gevolgen voor kinderen en jonge mensen zijn niet te onderschatten. In sommige landen worden kinderen door gewapende groepen gerekruteerd en gedwongen om te vechten.

Wie is verantwoordelijk voor deze situatie?

De vijf permanente leden van de VN-Veiligheidsraad - de Verenigde Staten, Rusland, China, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk - zijn de grootste wapenhandelaars. Duitsland, Israël, Italië, Zweden, Zuid-Afrika, Spanje, België en Oekraïne zijn ook belangrijke spelers.

Daarnaast heb je grote wapenimporteurs zoals India, Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten en andere.

Zijn de bedrijven niet mede verantwoordelijk?

Het is waar dat een groot deel van de wapenhandel uitgevoerd wordt door commerciële bedrijven, dienstverleners, wapenhandelaars en tussenpersonen, degene die de wapens vervoeren maar ook de bedrijven die ze maken.

Het is een grote industrie maar de eerste verantwoordelijkheid ligt altijd bij de overheden en de staten.  Alleen zij kunnen de handel reguleren of zelfs verbieden. Het probleem is dat het ontwerpen en handhaven van wetten in het verleden simpelweg niet goed genoeg gebeurd is.

Wat is het Wapenhandelsverdrag en hoe kan het een verschil maken?

Het Wapenhandelsverdrag is een internationale overeenkomst over de manier waarop wapens en munitie kunnen worden verhandeld tussen landen. Het bepaalt dat landen geen wapens mogen leveren wanneer er een doorslaggevend risico bestaat dat ze gebruikt worden bij ernstige mensenrechtenschendingen.

Absurd, maar tot 2 april 2013 was de wapenhandel wereldwijd niet gereguleerd. Nochtans worden er elke dag meer dan 1.500 mensen gedood door gewapend geweld. Hoog tijd dus dat de stroom van wapens naar schenders van mensenrechten stopt.

Welke garantie hebben we dat staten het Verdrag zullen respecteren?

Wat we kunnen doen, is staten proberen te overtuigen van een jaarlijks rapporteringsysteem, met frequente bijeenkomsten van staatshoofden en regeringsleiders. Dan kunnen ze druk op elkaar uitoefenen om te zien wie zich al dan niet aan de regels houdt. We vragen ook aan staten dat zij hun rapporten publiek maken, zodat Amnesty International en andere organisaties waar nodig kritiek kunnen uitoefenen op de regeringen. 

Ook is een mechanisme van arbitrage en bemiddeling nodig in het geval dat staten elkaar van verdragsschending beschuldigen. Anders komt de zaak voor het Internationaal Gerechtshof. Burgers en organisaties zoals Amnesty International kunnen namelijk zelf geen klacht indienen bij een gespecialiseerd orgaan van de Verenigde Naties in verband met schendingen van het wapenhandelsverdrag. 

hier niet op duwen