Veelgestelde vragen over het Europese asiel- en migratiepact

Mensen die de EU binnenkomen zonder geldige reisdocumenten, worden eerst ‘gescreend’. De migratieautoriteiten controleren hun identiteit, gaan na of er een veiligheidsrisico is en of ze bepaalde kwetsbaarheden vertonen, zoals mentale of fysieke problemen. Aan de buitengrenzen van de Europese Unie zullen mensen op de vlucht verplicht zo’n screening ondergaan, maar ook binnen de lidstaten wordt een screening mogelijk.

Amnesty maakt zich zorgen dat die screening in praktijk vaak zal gebeuren in gesloten of sterk gecontroleerde locaties waar mensen enkele dagen worden vastgehouden. Op het Grieks eiland Samos bestaat zo’n screeningssysteem al. Daar stelt Amnesty vast dat screening neerkomt op langdurige opsluiting in slechte omstandigheden, ook voor kwetsbare personen.

Bovendien dreigen zulke screeningprocedures te leiden tot willekeurige en discriminerende controles, waarbij vooral minderheden en mensen van kleur geviseerd worden. Dat creëert een vijandige omgeving waarin minderheden en mensen van kleur – ongeacht hun verblijfsstatus – een verhoogd risico lopen om het doelwit te worden van discriminerende controles, en mogelijk ook worden vastgehouden zonder voldoende waarborgen.

Het pact voorziet naast een ‘gewone’ asielprocedure een uitgebreide waaier aan versnelde procedures. Veel meer mensen zullen in een versnelde procedure terechtkomen, waarbij hun aanvraag dubbel zo snel afgehandeld moet worden.

Dat heeft concrete gevolgen. Mensen krijgen minder tijd om zich voor de bereiden en de versnelde procedure laat niet altijd de nodige tijd om iemands verhaal, kwetsbaarheden en nood aan bescherming goed te begrijpen. Een advocaat krijgt ook slechts een korte tijd om een beroep voor te bereiden. Sommige mensen kunnen zelfs worden teruggestuurd voordat hun beroep is behandeld.

Door de sterke focus op versnelde procedures en snelle terugkeer wordt het risico op fouten groter en kan iemand teruggestuurd worden naar een land waar het niet veilig is.

De versnelde procedure is bijvoorbeeld van toepassing op mensen uit zogenoemde veilige landen. Op de lijst van “veilige landen” staan onder meer Bangladesh, Colombia, Egypte, India, Marokko en Tunesië. Die landen zijn echter allesbehalve veilig voor iedereen. In landen als Egypte, Marokko en Tunesië lopen politieke tegenstanders, journalisten, mensenrechtenverdedigers en LGBTI+ personen net veel risico. In elk van de genoemde landen stelde Amnesty International ernstige mensenrechtenschendingen vast.

Het migratiepact bepaalt dat EU-landen voldoende opvangcapaciteit moeten voorzien. Ze moeten ervoor zorgen dat mensen tijdens een asielprocedure kunnen leven in menswaardige omstandigheden. Personen moeten toegang krijgen tot taallessen en integratiecursussen. Kinderen moeten binnen de twee maanden naar school kunnen en volwassenen moeten binnen de zes maanden kunnen werken.

Dat is een broodnodige herinnering voor de Belgische regering die al jaren weigert om voldoende opvang te voorzien. Mensen die bescherming zoeken in ons land, moeten daardoor overleven in tentjes, op straat, in stations of in kraakpanden.

Maar de opvangregeling van het pact is niet alleen maar positief. Mensen op de vlucht die doorreizen naar een ander EU-land, verliezen vaak hun recht op opvang. Het land van bestemming moet dan enkel nog in ‘basisbehoeften’ voorzien. Nochtans reizen mensen vaak door naar een land omdat daar familie woont of omdat ze in het eerste land geen echte bescherming kregen of zelfs geweld meemaakten.

Landen krijgen meer mogelijkheden om mensen op de vlucht op te sluiten, zowel tijdens de asielprocedure als bij gedwongen terugkeer. Volgens het pact moet detentie ‘een laatste redmiddel’ zijn, maar de criteria om mensen te mogen opsluiten zijn vaak vaag en ruim geformuleerd. Daardoor is het waarschijnlijk dat landen meer mensen effectief zullen opsluiten. Een persoon zonder verblijfsrecht kan opgesloten worden tot wel twee jaar.

Volgens het migratiepact mogen EU-landen ook kinderen opsluiten. Nochtans is het opsluiten van kinderen zeer schadelijk voor hun gezondheid en ontwikkeling, zelfs als de opsluiting kort is en onder ‘relatief menselijke’ omstandigheden. Het internationaal recht is heel duidelijk: kinderen opsluiten om migratieredenen is in strijd met kinderrechten. Elk kind hoort vrij te zijn en verdienen bescherming, veiligheid en stabiliteit.

Amnesty verzet zich ook tegen de opsluiting van andere mensen in een kwetsbare positie – zoals zwangere personen, mensen met een handicap of slachtoffers van mensenhandel – die volgens het pact toch kunnen worden opgesloten.

Landen aan de buitengrenzen van de Europese Unie, zoals Griekenland, Italië en Spanje, zijn typische aankomstlanden voor mensen op de vlucht. Om de opvang van mensen beter te spreiden, voorziet het migratiepact in een systeem van solidariteit tussen lidstaten.

Maar in de praktijk mogen landen zelf kiezen hoe ze bijdragen. Ze kunnen ervoor kiezen om mensen op te vangen, maar kunnen ook betalen of operationele steun bieden. Zo kunnen landen hun verantwoordelijkheid dus “afkopen”. Voor 2026 koos België ervoor om enkel financiële steun te bieden.

Een echte verdeling van verantwoordelijkheid tussen EU-landen blijft daardoor uit. Mensen op zoek naar bescherming dreigen zo opnieuw terecht te komen in overvolle opvangkampen en vertraagde procedures aan de buitengrenzen.

Bovendien staat het pact ook toe dat EU-landen hun financiële bijdrage gebruiken voor migratieprojecten - denk aan een opvang- of detentiecentrum - buiten de EU. Zo verschuift Europa opnieuw de verantwoordelijkheid naar andere landen, in plaats van meer humane en duurzame oplossingen te vinden binnen Europa.

Het migratiepact laat toe dat EU-landen hun verantwoordelijkheid over migratie en bescherming afschuiven op landen buiten de EU. Deze aanpak wordt vaak “externalisering” genoemd.

Wat wordt er onder meer mogelijk onder het pact?

Een EU-land kan de asielprocedure uitbesteden aan een land buiten de Europese Unie. Een persoon die in de EU bescherming zoekt, wordt dan weggestuurd naar een ‘veilig derde land’ om daar de asielprocedure te doorlopen, ook al heeft die persoon geen enkele band met dat land.

Ook mensen zonder wettig verblijf – van wie bijv. het visum is verlopen of na een negatieve asielbeslissing – kunnen worden opgepakt en naar een detentiecentrum buiten de EU worden gestuurd, zogenaamde “terugkeerhubs”. In deze detentiecentra moeten mensen dan wachten op terugkeer naar hun herkomstland.

De EU schuift op die manier haar verantwoordelijkheid af op landen buiten de EU – vaak tegen grote kost – en vergroot daarmee het risico op mensenrechtenschendingen. Eerdere voorbeelden zoals de offshore detentie op de eilanden Nauru en Manus door Australië en detentie in Albanië door Italië, tonen hoe het afschuiven van verantwoordelijkheid leidt tot o.a. willekeurige detentie, gebrek aan rechtsbijstand en erbarmelijke levensomstandigheden.

Het pact is ontworpen om mensen zo snel mogelijk uit Europa te krijgen. Tegelijk proberen vele EU-landen te voorkomen dat personen op de vlucht Europa zelfs maar bereiken. Dat gebeurt al door deals met landen zoals Tunesië en Libië, waar mensen op de vlucht worden tegengehouden en het risico lopen op detentie, verkrachting, afpersing en dwangarbeid.

Het migratiepact bevat noodregels voor situaties waarin er plots meer mensen aankomen aan de Europese grenzen, of wanneer migratie zogezegd bewust wordt gebruikt om druk uit te oefenen op de EU (‘instrumentalisering’). In zulke gevallen mogen lidstaten afwijken van de gewone asiel- en opvangregels.

Dit heeft grote gevolgen voor mensen op de vlucht. Ze moeten langer wachten op de registratie van hun asielaanvraag, nog meer personen belanden in versnelde procedures met minder garanties op eerlijke behandeling, en het risico op detentie neemt toe.

Amnesty vreest dat EU-landen te snel naar zulke noodmaatregelen zullen grijpen en daardoor de rechten van mensen op de vlucht verder te zullen ondermijnen.

In de praktijk werden crisismaatregelen al toegepast aan de grens met Belarus, waarbij Polen, Litouwen en Letland mensen op de vlucht toegang tot veiligheid weigerden en hen gewelddadig terugdrongen zonder kans om asiel aan te vragen. Zo werd het recht op bescherming volledig uitgehold.