'Te weinig vrijheid, te veel regels’: rapport over recht op protest in België

Het rapport van Amnesty International heeft aanbevelingen aan de Belgische overheid, aan de federale regering en het parlement, maar ook aan de politie, burgemeesters en gemeenteraden.

Waarom brengen we een rapport uit?

Vreedzaam protest is een krachtige manier om onze stem te laten horen. Protest is een essentieel middel voor individuen en groepen om hun meningen en ideeën te uiten, onrecht en misbruik aan de kaak te stellen, en machthebbers ter verantwoording te roepen.

"Alle vormen van collectieve meningsuiting in het openbaar, mits vreedzaam, zijn beschermd door het recht op protest. Dat geldt voor georganiseerde en spontane, voor aangemelde en niet-aangemelde protesten. Maar het recht op protest staat wereldwijd, én ook in België, onder druk. Daarom brengen we dit rapport uit”, zegt Wies De Graeve, directeur van Amnesty International Vlaanderen.

"Want ook in België is er reden tot waakzaamheid en zien we dat de staat zijn verplichtingen om het recht op protest te respecteren, te beschermen en te faciliteren onvoldoende vervult.”

Wat is de situatie in België?

We stellen vast dat de Belgische grondwet het recht op protest garandeert, maar dat het misloopt in de lokale invulling door gemeenten. Want daar zien we in de praktijk een wirwar aan beperkende regels.

Gemeenten zien protestacties op hun grondgebied te vaak als een risico voor de veiligheid en de openbare orde. Dat leidt vaak tot onterechte en onnodige inperkingen die het recht op protest onder druk zetten. Demonstranten moeten bijvoorbeeld vaak toestemming vragen voor hun protest en op bepaalde locaties wordt protest zelfs algemeen verboden. Zo’n regels staan haaks op het internationaal recht.

Protest moet in het algemeen zoveel mogelijk ‘binnen het zicht en gehoor’ van hun doelpubliek kunnen plaatsvinden. Beperkingen moeten specifiek worden gemotiveerd en nauwkeurig worden gedefinieerd.

Verschillende politieke initiatieven dreigen het recht op protest verder in te perken. Het gerechtelijk verbod op demonstraties, een plan dat bijna twee jaar geleden werd opgegeven na protest van vakbonden en middenveldorganisaties, is opgenomen in het huidige federale regeerakkoord. Dat baart Amnesty International ernstige zorgen.

Het nieuw Strafwetboek dat in 2026 in werking zal treden, bevat een artikel dat de ‘kwaadwillige aantasting van het overheidsgezag’ strafbaar maakt.

Samen met verschillende ngo’s, maatschappelijke organisaties, vakbonden en het Federaal Instituut voor de Rechten van de Mens, heeft Amnesty International kritiek geuit op dergelijke maatregelen omdat ze het recht op vreedzame vergadering onrechtmatig dreigen in te perken en legitieme vormen van protest strafbaar dreigen te stellen. We stapten daarom naar het Grondwettelijk Hof om deze strafbaarstelling te laten vernietigen.

Wat zijn onze aanbevelingen?

Amnesty International doet verschillende aanbevelingen in het rapport. Daarbij is ons uitgangspunt – en dat van het internationaal recht over mensenrechten – steeds dat het recht op protest “zoveel mogelijk zonder regulering” moet worden genoten.

We vragen bijvoorbeeld aan de Belgische overheid om klachten over disproportioneel politiegeweld en andere mensenrechtenschendingen te onderzoeken, en om te zorgen dat politieagenten en andere wetshandhavers identificeerbaar zijn.

Aan burgemeesters en gemeenteraden vragen we om hun politiereglementen aan te passen zodat het niet meer verplicht is om toestemming te vragen voor een protest, maar in de plaats een laagdrempelige kennisgeving voldoende is.

Wies De Graeve: "We willen ons in België blijven inzetten tegen ongerechtvaardigde en onnodige beperkingen op het recht op protest. We hopen dat dit rapport mensen kan informeren over hun rechten.”

Lees het rapport

Lees meer over Amnesty International’s Protect the Protest campagne.

Lees meer over de staat van het recht op protest in 21 Europese landen.