Rusland: Scholen zijn veranderd in “fabrieken van gehoorzaamheid” door staatsindoctrinatie en toezicht op kinderen

Nieuw onderzoek van Amnesty International, “Only Official Sources”: Indoctrination in the Russian Educational System, documenteert hoe de Russische autoriteiten scholen stelselmatig inzetten om kinderen te indoctrineren en de Russische agressieoorlog tegen Oekraïne te rechtvaardigen. Tegelijk wordt in heel Rusland en in door Rusland bezette delen van Oekraïne vrije meningsuiting, onafhankelijk denken en toegang tot informatie onderdrukt.

Het rapport beschrijft ook hoe leraren de opdracht krijgen hun leerlingen online te monitoren, dossiers aan te leggen met informatie over hun opvattingen en afwijkende meningen over politieke en maatschappelijke kwesties aan de autoriteiten te melden.

“Russische scholen worden omgevormd van tempels van kennis tot fabrieken van gehoorzaamheid. Het is de Russische staat zelf die bepaalt wat kinderen moeten leren over Rusland, zijn buurlanden en de rest van de wereld. Het gebruik van scholen voor politieke propaganda is niet uniek voor Rusland. Maar de intensiteit en de omvang waarop het Kremlin inzet op indoctrinatie in het onderwijssysteem zijn wel systematisch”, aldus Marie Struthers, directeur voor Oost-Europa en Centraal-Azië bij Amnesty International.

“Russische schoolboeken geven één enkele visie op de geschiedenis, waarin elke beslissing van Moskou om geweld te gebruiken tegen buurlanden wordt gerechtvaardigd. Zij stellen de voortdurende Russische agressie tegen Oekraïne voor als een historische noodzaak en een kwestie van nationaal overleven, terwijl alternatieve meningen worden afgeschilderd als ‘vijandig’ of ‘destructief’.”

Eén wereldbeeld, uniform onderwijs

Sinds 2023 heeft het Russische ministerie van Onderwijs één verplichte reeks geschiedenisboeken en lesmaterialen ingevoerd. Daarin wordt Rusland voorgesteld als een soort “belegerd fort”, wordt de Oekraïense identiteit en staatsvorming ontkend of geminimaliseerd, en worden alle Sovjet- en Russische militaire interventies voorgesteld als noodzakelijk of legitiem.

Onderwijs kan niet voldoen aan mensenrechtennormen wanneer het erop gericht is kinderen de kans te ontnemen om hun eigen mening te vormen en zelfstandig kritisch te leren denken. De Russische aanpak schendt verplichtingen uit verschillende internationale mensenrechtenverdragen, waaronder het Verdrag inzake de Rechten van het Kind. Art. 29 van dat verdrag bepaalt dat onderwijs gericht moet zijn op “het bijbrengen van eerbied voor de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden” en kinderen moet voorbereiden op een verantwoord leven in een vrije samenleving, in de geest van “begrip, vrede, verdraagzaamheid, gelijkheid van geslachten en vriendschap tussen alle volken”.

Ruslands pogingen om een gehoorzame en kritiekloze studentenpopulatie te creëren worden versterkt door dwang, toezicht en profilering.

“De Russische autoriteiten voeren zogenaamde ‘profilaktika’-maatregelen in, die niet alleen propaganda verspreiden maar ook voortdurende geheime monitoring van leerlingen omvatten, zowel binnen als buiten de school, inclusief online. Hoewel dit zogezegd gebeurt om ‘extremisme’, ‘terrorisme’ en ‘destructieve ideologieën’ te voorkomen, moedigen deze richtlijnen in de praktijk screening van de politieke, religieuze en persoonlijke overtuigingen van kinderen aan”, aldus Marie Struthers.

Van bescherming naar surveillance

Scholen worden aangemoedigd om leerlingen en personeelsleden te identificeren van wie de meningen, online activiteiten of contacten wijzen op gebrek aan loyaliteit of vatbaarheid voor “destructieve” invloeden. Het is een begrip dat zo breed wordt gedefinieerd dat ook vreedzame oppositie en middenveldorganisaties eronder vallen. Hieronder vallen onder meer de Anti-Corruption Foundation van de inmiddels overleden Aleksej Navalny en de jeugdprotestbeweging Vesna, die zich uitspraken voor mensenrechten. Ook de niet-bestaande “internationale LGBT-beweging” wordt geviseerd, een verzonnen juridische constructie die wordt gebruikt om LGBTI+ activisme te criminaliseren.

Zelfs vormen van afwijkende meningen die in Rusland formeel niet verboden zijn, zoals het bespreken van de negatieve impact van de oorlog in Oekraïne op de levensstandaard, kunnen worden beschouwd als een alarmsignaal. Dat kan ertoe leiden dat leerlingen als “risicogeval” worden bestempeld, waarbij hun opvattingen over de oorlog, “traditionele waarden” en staatsbeleid worden geregistreerd en doorgegeven aan schooldirecties, politie of veiligheidsdiensten.

“De Russische autoriteiten hebben geen grenzen in hun pogingen om hun sterk gepolitiseerde en ideologische narratief op te leggen aan de volgende generatie, en ervoor te zorgen dat iedereen die niet gehoorzaamt wordt opgespoord en bestraft. Dit schendt de rechten van kinderen op privacy, vrijheid van meningsuiting en vereniging, ondermijnt het vertrouwen binnen scholen en berooft kinderen van hun individualiteit”, besluit Marie Struthers.

“Het denken van een kind is geen eigendom van de staat. Toch lijken de Russische autoriteiten klaslokalen te behandelen als grond die moet worden geïnspecteerd op de eerste tekenen van burgerlijke ongehoorzaamheid, zodat die kunnen worden uitgeroeid voordat ze groeien.”

Amnesty’s oproep

Amnesty International roept de Russische autoriteiten op ervoor te zorgen dat leerplannen, schoolboeken en ander onderwijsmateriaal vrije meningsuiting en vrije gedachtewisseling niet beknotten of belemmeren, geen desinformatie bevatten en het respect voor mensenrechten niet ondermijnen. Studenten en leraren moeten toegang krijgen tot een breed scala aan bronnen en vrij kunnen discussiëren over geschiedenis en actualiteit zonder angst voor represailles.

De autoriteiten moeten wetten en regels intrekken die vreedzame meningsuiting bestraffen of afwijkende stemmen uit het onderwijs weren; onmiddellijk stoppen met de onwettige monitoring en profilering van kinderen en onderwijsmedewerkers; onrechtmatig verzamelde gegevens vernietigen; effectieve rechtsmiddelen en herstel bieden aan de getroffenen; en de verantwoordelijken voor deze schendingen ter verantwoording roepen.

Amnesty International roept ook de internationale gemeenschap op deze kwesties in alle fora aan te kaarten bij de Russische autoriteiten; het werk van onafhankelijke middenveldorganisaties te steunen die propaganda en vervolging binnen het onderwijs bestrijden; mensen die met dergelijke vervolging worden geconfronteerd te helpen, onder meer door indien nodig visa te verstrekken; en ervoor te zorgen dat ontwikkelingshulp niet wordt gebruikt om deze schendingen in stand te houden.