Iran: bloedbad onder demonstranten vereist wereldwijde actie

Amnesty dringt er bij de VN-lidstaten op aan te erkennen dat de systemische straffeloosheid voor de misdaden van de veiligheidstroepen tijdens huidige en eerdere protesten, de Iraanse autoriteiten heeft aangemoedigd om door te gaan met hun misdadige gedrag. Sinds 28 december 2025 heeft de gewelddadige onderdrukking van overwegend vreedzame protesten geleid tot een ongeziene dodentol, met officiële bronnen die 2.000 dodelijke slachtoffers erkennen.

Einde aan de straffeloosheid

De VN-lidstaten moeten onmiddellijk en gecoördineerd optreden om verder bloedvergieten te voorkomen, onder meer door speciale zittingen van de VN-Mensenrechtenraad en de VN-Veiligheidsraad bijeen te roepen. Om een einde te maken aan het tijdperk van straffeloosheid en om verder bloedvergieten te voorkomen, moeten de staten overwegen om internationale rechtsmechanismen in te stellen. Deze moeten gericht zijn op het snel instellen van strafrechtelijk onderzoek en op vervolging van degenen die misdaden volgens het internationaal recht en grove schendingen van de mensenrechten hebben begaan. Staten moeten ook de Veiligheidsraad oproepen om de situatie in Iran door te verwijzen naar het Internationaal Strafhof (ICC).

Ongekende repressie en geweld

“Er moet een einde komen aan deze spiraal van bloedvergieten en straffeloosheid,” zegt Agnès Callamard, secretaris-generaal van Amnesty International. “De ernst en omvang van het dodelijke geweld en de onderdrukking sinds 8 januari is ongekend, zelfs als je het afzet tegen het dramatische palmares van de Iraanse autoriteiten, die tijdens opeenvolgende protestgolven grove schendingen van de mensenrechten en misdaden volgens het internationaal recht hebben begaan.”

“De hoogste leider van Iran en de veiligheidstroepen zijn overgegaan tot de dodelijkste repressieve maatregelen tot nu toe. De autoriteiten hebben opzettelijk gekozen voor het massaal doden van demonstranten die fundamentele veranderingen eisen en een overgang van het systeem van de Islamitische Republiek naar een nieuw regeringssysteem, dat de mensenrechten en de menselijke waardigheid respecteert. De internationale gemeenschap moet dringend diplomatieke maatregelen nemen, enerzijds om demonstranten te beschermen tegen verdere bloedbaden en anderzijds om de straffeloosheid aan te pakken die de drijvende kracht is achter het overheidsbeleid van bloedvergieten.”

Overvolle mortuaria

Amnesty International beschikt over bewijs dat veiligheidstroepen die zich op straat en op daken hadden opgesteld, herhaaldelijk met hagel op demonstranten hebben geschoten, waarbij ze vaak op het hoofd en de romp van ongewapende mensen richtten. Ziekenhuizen worden overspoeld met gewonden, terwijl radeloze families tussen de lijkzakken bij overvolle mortuaria naar hun vermiste familieleden zoeken en in pick-uptrucks, vrachtcontainers of magazijnen stapels lichamen aantreffen.

Tientallen foto’s en video’s

Amnesty International heeft tientallen video’s en foto’s geanalyseerd die verband houden met het gewelddadige optreden tegen de protesten sinds 8 januari in tien steden in de provincies Alborz, Gilan, Kermanshah, Razavi Khorasan, Sistan en Baluchestan en Teheran. Amnesty heeft ook een onafhankelijke patholoog geraadpleegd over foto’s en video’s waarop dodelijke of ernstige verwondingen te zien zijn.

Mensenrechtenverdedigers en journalisten buiten Iran hebben Amnesty International screenshots gestuurd van tekst- of spraakberichten van 38 personen in 16 steden in 9 provincies in Iran. Daarnaast heeft de organisatie gesproken met drie goed geïnformeerde bronnen in Iran, onder wie een zorgmedewerker en twee demonstranten, en met 16 goed geïnformeerde bronnen buiten Iran, onder wie familieleden van slachtoffers, mensenrechtenverdedigers, journalisten en een ooggetuige die op 12 januari Iran heeft verlaten.

Bewuste geweldsescalatie

Het door Amnesty International verzamelde bewijsmateriaal wijst op een gecoördineerde landelijke escalatie van het onwettige gebruik van dodelijk geweld door de veiligheidstroepen tegen overwegend vreedzame demonstranten en omstanders sinds de avond van 8 januari.

Volgens videoanalyses en ooggetuigenverslagen zijn bij het dodelijke optreden onder meer betrokken: de Revolutionaire Garde, met inbegrip van de Basij-bataljons, en verschillende divisies van de Iraanse politie, bekend onder de Perzische afkorting FARAJA, evenals agenten in burger.

Schotwonden aan het hoofd

Geverifieerd audiovisueel bewijsmateriaal laat ernstige en in sommige gevallen dodelijke verwondingen zien, waaronder schotwonden aan het hoofd, ook in de ogen, en mensen die bewegingsloos op straat liggen of worden weggevoerd, terwijl er nog steeds geluiden te horen zijn die vermoedelijk duiden op schoten. Andere beelden tonen patiënten die hevig bloeden of levenloos op de vloer van ziekenhuizen liggen. In verschillende video’s zeggen degenen die filmen dat er mensen zijn gedood. Op ten minste twee video’s zijn veiligheidstroepen te zien die vluchtende demonstranten achtervolgen en op hen schieten, terwijl deze mensen geen bedreiging lijken te vormen die het gebruik van geweld rechtvaardigt, laat staan met vuurwapens of andere verboden wapens.

Onbeschrijflijke misdaden

In een verslag dat met Amnesty International werd gedeeld, zegt een journalist uit Teheran:

Vertel de wereld dat er onbeschrijfelijke misdaden worden gepleegd in Iran… Vertel de wereld dat als ze niets doen, zij [de autoriteiten] het land in een begraafplaats zullen veranderen.

Door de aanhoudende internetblokkade is het voor slachtoffers, journalisten en mensenrechtenorganisaties erg moeilijk om diepgaande interviews te geven en af te nemen en schendingen te documenteren, waardoor er bewijsmateriaal verloren dreigt te gaan.

Oproep van Amnesty International

Amnesty International herhaalt haar oproep aan het hoogste veiligheidsorgaan van Iran, de Hoge Nationale Veiligheidsraad, om de veiligheidstroepen onmiddellijk opdracht te geven om het onwettige gebruik van geweld en vuurwapens te staken en de volledige toegang tot internet direct te herstellen.

Het is hoog tijd dat staten en de internationale gemeenschap streven naar internationale gerechtigheid en een einde maken aan de decennialange en systemische straffeloosheid, die de Iraanse autoriteiten in staat heeft gesteld om misdaden volgens het internationaal recht te blijven begaan, dissidente stemmen het zwijgen op te leggen en de bevindingen van de VN-onderzoekscommissie over Iran met betrekking tot misdaden tegen de mensheid te ontkennen. Een dergelijke brede rechtshandhavingsaanpak vereist internationale maatregelen, waaronder een onderzoek door het Internationaal Strafhof (na een verwijzing door de VN-Veiligheidsraad) en de instelling van internationale rechtshandhavingsmechanismen voor Iran. Daarnaast moeten er gecoördineerde maatregelen op nationaal niveau komen door staten die strafrechtelijke onderzoeken en vervolgingen instellen op grond van het beginsel van universele jurisdictie.

Provincie Teheran

Uit geverifieerde video’s en ooggetuigenverslagen blijkt dat veiligheidstroepen in de provincie Teheran op massale schaal mensen onwettig hebben gedood. Op 10 januari 2026 verschenen er schokkende beelden van een geïmproviseerd mortuarium. Dit was ingericht in een bijgebouw van de Legal Medicine Organization (een forensisch instituut van de staat) in Kahrizak, nabij Teheran, omdat het officiële mortuarium in het gebouw overvol was. Vijf video’s uit dit mortuarium tonen radeloze families die tussen de lijkzakken op zoek zijn naar hun overleden familieleden. Amnesty International heeft de vijf video’s geanalyseerd en, rekening houdend met mogelijke doublures in de beelden, vastgesteld dat er minstens 205 verschillende lijkzakken aanwezig waren.

Een van de video’s, gepubliceerd op 11 januari 2026, toont een beeldscherm in de faciliteit waarop foto’s van de overledenen worden getoond, met een veranderende teller. Dit lijkt een methode te zijn die door de autoriteiten wordt gebruikt om families in staat te stellen hun overleden familieleden te identificeren. De teller bereikt op de beelden het nummer 250, wat wijst op het aantal lichamen die er op dat moment liggen.

Een rapportage die op 13 januari 2026 door BBC Persian werd gepubliceerd, bevat het verslag van een ooggetuige in Kahrizak, die de situatie op 9 januari als volgt beschreef:

Zij [de families van de slachtoffers] kwamen bij een autopsiezaal waar de lichamen op elkaar waren gestapeld… Er was een kamer die zo vol lag met lichamen dat de deur niet eens open kon… In een andere kamer lagen de lichamen van de vrouwen.

Uit informatie van drie goed geïnformeerde bronnen blijkt dat, naast dit centrale mortuarium in Kahrizak, familieleden van slachtoffers naar begraafplaatsen en ziekenhuizen worden verwezen, waar lichamen worden bewaard in opslagplaatsen en vrachtcontainers.

Op een video die is opgenomen op de begraafplaats Behesht Zahra in Teheran zijn families te zien die op zoek zijn naar hun dierbaren tussen de lijkzakken die buiten en in meerdere grote ruimtes binnen het complex liggen. Het is onduidelijk wanneer de video is opgenomen, maar degene die hem heeft gemaakt, zegt dat de lichamen zijn binnengebracht na het gewelddadige optreden op 8 en 9 januari 2026. Amnesty International analyseerde de video en vier foto’s waarop lichamen in zwarte zakken te zien zijn en telde minstens 120 lijkzakken. De organisatie sprak met een familielid van een slachtoffer dat op 9 januari naar het mortuarium ging om het lichaam op te halen. Dit familielid beschreef hartverscheurende taferelen in het mortuarium van de begraafplaats, dat overspoeld werd door lijken.

Eerdere video’s uit de provincie Teheran tonen het dodelijke optreden van de veiligheidstroepen. Op een video die op 9 januari 2026 is gepubliceerd, zijn tien tot twaalf lichamen in het Alghadir Ziekenhuis in het oosten van Teheran te zien.

Een video van twee dagen later, die werd opgenomen in Tehranpars, een wijk op ongeveer een kilometer van het Alghadir Ziekenhuis, toont het dodelijke overheidsoptreden in dit deel van Teheran. De tekst in de video vermeldt dat deze dateert van 8 januari 2026, maar Amnesty International kon de exacte datum waarop de video werd gemaakt niet onafhankelijk bevestigen. Op de beelden lijken twee demonstranten dekking te zoeken in Rashid 115 Street, te midden van het geluid van aanhoudend geweervuur. De demonstranten zijn niet zichtbaar, maar je hoort de ene de andere, die aan het filmen is, waarschuwen:

“Stop je telefoon weg. Ze zullen op je hand schieten. Er zitten sluipschutters tussen [de veiligheidstroepen].”

Een zes minuten durende video die op 9 januari 2026 in Rashid 115 Street in Tehranpars is opgenomen, laat ook zien hoe veiligheidstroepen vanaf het dak van een politiebureau schieten terwijl demonstranten en omstanders vluchten.

Een ooggetuige uit de nabijgelegen wijk Narmak zei:

In de wijk Narmak hebben zij [de veiligheidstroepen] voor onze ogen minstens vijf of zes mensen doodgeschoten. Ze gebruiken geen hagel meer, maar schieten met scherp.

Een andere ooggetuige zei dat er veel mensen met schotwonden naar het Labbafinejad Ziekenhuis in het noordoosten van Teheran werden gebracht. Volgens informatie die Amnesty International heeft ontvangen, meldden zorgmedewerkers soortgelijke situaties in een ziekenhuis in Shahr-e Qods, in de provincie Teheran, en in een ziekenhuis in de buurt van de wijk Sadeghieh (Arya Shahr) in de stad Teheran.

In een verslag dat met Amnesty International werd gedeeld, zei een demonstrant uit de stad Nassimshahr:

Ze [de veiligheidstroepen] schoten meedogenloos op mensen die op de vlucht waren. Ze hebben [op 8 januari] mensen gedood. Ook op [9 januari] schoten ze op iedereen en hebben ze mensen gedood. Vertel het aan de hele wereld. Overal waren Basij-agenten. Ze leken tieners en waren gewapend met kalasjnikovs.

Provincie Razavi Khorasan

Geverifieerd videomateriaal van 8 januari 2026, bevestigd door getuigenissen van ooggetuigen en medische hulpverleners, toont aan dat veiligheidstroepen in de provincie Razavi Khorasan direct en zonder waarschuwing het vuur openden op demonstranten en omstanders. Dit wijst op een ernstige escalatie in het gebruik van dodelijk geweld, te midden van berichten over een hoog dodental in de provincie.

Een medewerker uit Mashhad, geïnterviewd door Amnesty International, vertelde de organisatie:

“Op de nacht van 9 januari werden de lichamen van 150 jonge demonstranten naar een ziekenhuis gebracht en vervolgens overgebracht naar de Behesht Reza-begraafplaats bij Mashhad. Een jonge, gewonde vrouw stierf in het ziekenhuis en de veiligheidstroepen wilden aankondigen dat zij was gedood door relschoppers, wat de familie weigerde. [De autoriteiten] begroeven mensen snel op de begraafplaats voordat ze zelfs maar geïdentificeerd waren en lichtten hun families daarna pas in.”

In één video, opgenomen op Vakilabad Boulevard in Mashhad op 10 januari 2026, zijn veiligheidstroepen te zien die schieten op demonstranten vanaf verhoogde posities, waaronder voetgangersbruggen. Een tweede video, opgenomen op dezelfde locatie en datum, toont veiligheidstroepen die demonstranten achtervolgen terwijl geluiden te horen zijn die overeenkomen met schoten. Een zichtbare flits verschijnt tussen de agenten, gepaard gaand met een harde knal, en de persoon die filmt zegt dat de autoriteiten op mensen schieten.

Een ooggetuige uit Vakilabad herinnerde zich de hardhandige aanpak van de veiligheidstroepen als volgt:

“Ze gebruikten traangas en knalgranaten en schoten direct [op demonstranten]. Ze schoten zelfs traangas in de huizen van mensen. Ze schoten met scherp op mensen in het Vakilabad-gebied en verschillende mensen raakten gewond. De mensen voelen zich alsof ze niets meer te verliezen hebben.”

Een andere medewerker uit Mashhad, wiens getuigenis met Amnesty International werd gedeeld, zei:

“Ik werk op de spoedeisende hulp… Iedereen die binnenkwam had afschuwelijke verwondingen opgelopen door rechtstreekse schoten. Sommigen hadden hun hoofd en gezicht vol met hagel. Het was duidelijk dat ze [veiligheidstroepen] met de intentie om te doden schoten. Deze harteloze mensen hebben geen mededogen.”

Provincie Alborz

Videoanalyse en ooggetuigenverslagen wijzen ook op massaal doden van demonstranten en omstanders in de provincie Alborz sinds 8 januari.

In video’s die door Amnesty International zijn geanalyseerd, zijn vuurwapens te horen en in één video, opgenomen in Karaj en gepubliceerd op 10 januari 2026, zijn tientallen gewapende veiligheidstroepen te zien die door de straten patrouilleren.

Twee video’s, gepubliceerd op 9 januari 2026, tonen meerdere mannen en vrouwen die roerloos op de vloer van wat een ziekenhuis lijkt te zijn, liggen. In één video zegt de persoon die filmt: “Ze [veiligheidstroepen] hebben mensen gedood met scherp geschut.” De tekst in de video vermeldt dat de beelden uit Fardis van 8 januari 2026 komen, maar Amnesty International kon de exacte datum en locatie niet onafhankelijk bevestigen.

Ooggetuigenverslagen uit de provincie Alborz bevestigen een dodelijke repressie. Een verslag van een medewerker uit Fardis beschrijft een overweldigende instroom van gewonden en doden in ziekenhuizen in Karaj:

“In het Soleimani Ziekenhuis werden op de nacht van [8 januari] alleen al 87 doden binnengebracht… In het Parsian Ziekenhuis waren er 423 gewonden. Het was druk en er waren veel gewonden.”

Provincie Kermanshah

Ooggetuigen en geverifieerd audiovisueel bewijs van 8 en 9 januari 2026 in de provincie Kermanshah onthullen eveneens een wijdverspreide patroon van onwettig geweldsgebruik door veiligheidstroepen, waaronder gebruik van vuurwapens en andere verboden wapens tegen demonstranten, wat heeft geleid tot doden en gewonden, onder meer in de steden Kermanshah, Eslam Abad-e Gharb en Gilan-e Gharb.

Meerdere geverifieerde video’s, gepubliceerd op 8 januari 2026, tonen veiligheidstroepen in uniform en in burgerkleding in Golha Boulevard en omliggende gebieden in de stad Kermanshah, die gewelddadige arrestaties uitvoeren en een bedreigende aanwezigheid handhaven. In één video is het geluid van een jachtgeweer dat wordt afgevuurd en herladen hoorbaar. De beelden tonen niet het doelwit. In een tweede video zijn agenten in uniform en burgerkleding te zien die met jachtgeweren door de straten patrouilleren en één persoon arresteren.

Een andere video, gepubliceerd op 8 januari 2026, toont chaotische taferelen van demonstranten in Kermanshah die twee gewonden op de grond helpen, terwijl de persoon die filmt roept: “Ze hebben twee mensen gedood.”

In twee video’s uit Gilan-e Gharib, gedeeld met Amnesty International door een mensenrechtenverdediger, zijn schoten te horen, waaronder in één video waarin demonstranten vluchten terwijl er wordt geschoten.

Het videobewijs wordt bevestigd door ooggetuigenverslagen. Amnesty International ontving het verslag van een gewonde demonstrant uit de stad Kermanshah:

“Kermanshah voelt als een oorlogsgebied. Het is een veld vol kogels. Agenten kwamen uit de omliggende steegjes en begonnen te schieten. We renden allemaal weg, maar het geluid van schoten blijft maar doorgaan. Ik werd geraakt door 20 metalen pellets en zocht mijn toevlucht in een nabijgelegen huis… De veiligheidstroepen schoten zelfs op de huizen van mensen die onderdak boden aan hen die voor het schietgeweld vluchtten.”

Ooggetuigenverslagen bevatten dringende hulpkreten. Een ooggetuige uit de stad Gilan-e Gharb zei:

“De situatie is uiterst nijpend. Doe iets; ze [veiligheidstroepen] schieten op mensen met scherp … Ze hebben een bloedbad aangericht onder de bevolking. Voor uw geweten, doe wat u kunt. Waarschuw mensenrechtenorganisaties.”